نشست نقد و بررسی کتاب «گاه و بی‌گاهی دانشگاه در ایران» برگزار شد علم در غرب هم سفید و پاک نیست و به قدرت وابستگی دارد

 | تاریخ ارسال: ۱۳۹۶/۱۲/۱۶ | 

گاه و بی‌گاهی دانشگاه در ایران: مباحثی نو و انتقادی در باب دانشگاه‌پژوهی، مطالعات علم و آموزش عالی، مقصود فراستخواه، تهران، انتشارات آگاه، 342 ص، 24000 تومان، شابک: 1ـ379ـ416ـ964ـ978

به‌‌گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) نشست نقد و بررسی کتاب «گاه و بی‌گاهی دانشگاه در ایران» شنبه 12 اسفند با حضور مقصود فراستخواه، مولف اثر، محمدامین قانعی‌راد و نعمت‌الله فاضلی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.
قانعی‌راد در این نشست محتوای کتاب را غنی دانست و گفت: مقالاتی که در کتاب ارائه شده همگی دارای ایده است و صرف فراهم‌آمدن مباحث نیست بلکه می‌توان در آن بافت هنری را به‌زیبایی مشاهده کرد. نویسنده تلاش کرده تا درباره دانشگاه مفهوم‌پردازی کند و از همین منظر مقالات کتاب جنبه فرمالیستی ندارد و خواننده را همراه خود می‌کشاند. ما هنوز در ایران مقالاتی نداریم که مسئله داشته باشند اما در این کتاب تلاش شده تا درباره دانشگاه مفهوم‌پردازی کند و نویسنده نیز با ذهن آزاد و البته الهام‌گرفته از زمینه‌های تئوریک مفهوم‌پردازی کرده‌است.
وی با بیان این‌که نسل چهارم دانشگاه که از آن با‌عنوان دانشگاه اجتماعی تبیین می‌شود به‌خوبی در کتاب مورد توجه قرار گرفته افزود: عمده‌کردن نسل چهارم دانشگاه از موضع علوم ‌انسانی کاری با ارزش علمی است و البته با رسالت اجتماعی نویسنده سازگاری دارد. وزارتخانه علوم نباید فکر کند رسالت دانشگاه فقط تولید ثروت است و باید به تعهد اجتماعی آن توجه داشته باشد.
قانعی‌راد در ادامه سخنانش به محل مناقشه خود با فراستخواه در کتاب اشاره کرد و گفت: در بخشی از کتاب تصوری از علم ارائه می‌شود که دانشگاه و قدرت با هم نسبتی ندارند و هر دو نهاد عمومی هستند که ایجاد شدند. از سوی دیگر تصویری از رشد علم در غرب ارائه می‌شود که براساس آن هویت فلسفی دانشگاه به‌صورت مستقل شکل گرفته اما در جهان اسلام مدارس نظامیه وجود داشته و بنابراین از همین منظر مدل‌های مسجد ـ مدرسه و یا حکومت ـ مدرسه ارائه شده‌است. درحالی‌که به‌اعتقاد من در جامعه غرب هم دانش نتوانسته بدون ارتباط با قدرت کاری از پیش ببرد. آن‌جا هم علم پاک و سفید نبوده و نمونه وابستگی علم به نهاد قدرت را می‌توان از قرون 14 تا 16 و در رنسانس اروپا مشاهده کرد.
 
کتاب از گاه‌های دانشگاه نمی‌‌گوید
فاضلی نیز در ادامه این نشست با اشاره به‌عنوان کتاب گفت: نویسنده اگرچه به بی‌گاهی دانشگاه اشاره کرده اما از گاه‌های دانشگاه نمی‌‌گوید. کتاب نظریه‌ای دارد مبنی‌بر این‌که دانشگاه در ایران تأسیس اجتماعی نشده و ما درصدد داشتن دانشگاه بوده‌ایم و نه ساختن آن. ما نخبگان داشتیم اما نهاد به‌وجود نیامده‌است و درواقع از این منظر به‌اعتقاد نویسنده علم در ایران استقلال پیدا نکرده و موجب شده اقلیم مناسب نداشته باشد.
وی ادامه داد: آفت ذات‌پنداری درباره امر اجتماعی آن چیزی است که در کتاب دیده می‌شود بدین‌معنا که اگرچه نویسنده به این موضوع آگاهی داشته و در بسیاری از بخش‌ها به این موضوع اشاره می‌کند که ما درباره دانشگاه ذات تاریخی نداشته‌ایم اما درنهایت مخاطب با مطالعه کلی اثر می‌تواند به این استنباط برسد که تاریخ حرکت علم در ایران نوعی ذات دارد. بدین‌معنا که اگرچه تلاش‌های بسیاری برای استقلال علم شده اما در پایان کار با رفت‌وآمد حکومت‌ها با همان هستیم که بوده‌ایم.
به‌گفته فاضلی، نویسنده وقتی از دانشگاه بحث می‌کند نباید از علم سخن بگوید بلکه باید از سازمان یادگیرنده و یاددهنده سخن بگوید. چراکه وقتی این فرایند صورت پذیرد اندیشمند متولد می‌شود و او آثاری را خلق می‌کند که درنهایت علم نامیده می‌شود این همان کاری است که در تجربه اروپایی به‌نحو آگاهانه برای آموزش، پرورش و شکل‌گیری روش صورت گرفته‌است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تأکید کرد: این در حالی است که در ایران وقتی درباره دانشگاه در کتاب سخن گفته شده از امکان‌های آن چیزی به میان نیامده‌است. به‌طور مثال در دانشگاه چالش‌های فرهنگی اعم از رواداری، استقلال، آزادی و عقلانیت وجود دارد که تابه‌حال درباره آن سخنی گفته نشده‌است. دانشگاه نتوانسته در ایران مولد علم باشد اما می‌توانسته موتور رواداری و ارزش‌های فرهنگی باشد. از همین منظر اگر نقدی به دانشگاه‌های ایران باشد در پیش‌بردن علم و فناوری نیست بلکه در این است که به پروبلماتیک دانشگاه اشاره نشده و آن امکان‌هایی است که این سازمان ایجاد کرده و مناقشه‌برانگیز است.
وی در همین باره توضیح داد: در دوره پهلوی بحث چالش‌های فرهنگی از سوی جامعه دربرابر دانشگاه مطرح می‌شد و حکومت پهلوی ظاهراً با این ارزش‌ها هم‌نوایی داشت اما در جمهوری اسلامی حکومت در مقابل دانشگاه قرار گرفته و مناقشه‌ آن بر سر معنای علم نیست بلکه بر سر ذات دانشگاه و خلق فرهنگی است که می‌تواند در جامعه دگرگونی ایجاد کند.
 
پرداختن به نابرابری‌ها و محدودیت‌ها در دانشگاه
فراستخواه در این نشست توضیحاتی را درباره فصل نهم خود ارائه کرد و گفت: در این فصل به این موضوع پرداخته می‌شود که دانشگاه چگونه باید اداره شود. با مدل سه‌گانه مشهور کلارک این موضوع را آغاز کردم و به مدل دانشگاه بازاری، اداری و خودگردان پرداختم. هرکدام از این مدل‌ها در کشورهای مختلف به‌گونه‌ای اجرا شده‌است و من در این فصل سعی کردم به وضعیت پیچیده دانشگاه در ایران و بحث خصوصی‌سازی آموزش عالی بپردازم چراکه بازار رقابتی به‌معنای مستقل کلمه در ایران وجود ندارد و حتی مدل بازاری دانشگاه هم به مبتذل‌ترین شکل آن اداره می‌شود و تجربه‌های استرالیا و آمریکا را در این‌باره نمی‌بینیم.
وی ادامه داد: دانشگاه با یک حکمرانی دانشگاهی و براساس اعتماد عمومی به نهاد علمی اداره می‌شود. اگر دانشگاه در ایران نه زاییده بازار است و نه بخش دیوان‌سالاری دولتی راه‌حل چیست؟ تلاش من این بوده که به تجربه‌های خوب کشورهای دیگر در این حوزه بپردازم و به‌طور مثال به بحث حمایت‌های عمومی از طریق هیئت امناها و سازمان‌های مردم‌نهاد اشاره کنم. البته این کمک‌ها نه به‌عنوان صدقه‌ است بلکه کار خیر عمومی به دانشگاه برای رفاه زندگی است و تمام ارزش‌افزوده‌های که دانشگاه می‌تواند ایجاد کند را دارد.
به‌گفته فراستخواه، در بخش دیگری از کتاب به منابع درآمدی دانشگاه از طریق پروژه‌های و فعالیت‌های علمی پرداخته شده و تلاش شده که استقلال دانشگاه به مفهوم جوهری و اصیل کلمه مدنظر قرار داده شود. همچنین مفاهیم پشت‌پرده اداری هیئت امنایی دانشگاه در کتاب شرح داده شده‌است. جامعه به دانشگاه اعتماد دارد و آن را بوروکراسی نمی‌داند بلکه می‌خواهد از طریق هیئت امنای دانشگاه را به خودش واگذار کند.
این استاد دانشگاه با اشاره به این‌که در فصل دیگری از کتاب تأمین مالی دانشگاه براساس هیئت امنا و مشکلات این سازمان تحت عنوان خصوصی‌سازی نقادی شده‌است. عنوان کرد: در این فصل به نابرابری‌های آموزش عالی که از نزدیک با آن درگیر بوده‌ام و طی چهار دهه گذشته نیز تشدید شده پرداختم. نابرابری‌های قومیتی، جنسیتی و محدودیت‌های عقیدتی و آیینی در دانشگاه وجود دارد و متأسفانه امروز پست ریاست دانشگاه سیاسی شده و سمت‌هایی مانند داور، راهنما و مشاور هر روز مبتذل‌تر می‌شود.
وی گفت: در ادامه نیز به این موضوع پرداختم که چگونه دانشگاه در خدمت ایدئولوژی قرار گرفته و کنیز الهیات می‌شود. همچنین این‌که چگونه نابرابری‌ها بازتولید شده و نابرابری‌های تازه‌ای ایجاد می‌شود مورد توجه قرار گرفته‌است. در فصل یازدهم کتاب نیز به موضوع اقلیم علم پرداخته می‌شود بدین‌معنا که در ایران درختینه‌گی ایجاد نشده و اگرچه ما در حوزه علم، گل و گیاه، گلخانه و حتی مزرعه داریم اما اقلیم و اکوسیستم علمی ایجاد نشده‌است.

 


کد امنیتی را در کادر بنویسید    
دفعات مشاهده: 129 بار   |   دفعات چاپ: 26 بار   |   دفعات ارسال به دیگران: 0 بار   |   0 نظر